‘Gouwe Knal’: leren, schakelen en samenwerken onder druk

Het was nog donker boven de Gouwe toen inwoners van Waddinxveen een harde knal hoorden. Daarna hing er een prikkelende geur van rotte eieren in de lucht. Een tankschip was tegen de Hefbrug aangevaren. Verkeer kwam tot stilstand, bruggen liepen vast, en in het ‘effectgebied’ zaten tientallen mensen klem: op een rondvaartboot, in schoolbussen en in zorginstellingen waar de lucht steeds donkerder werd. Het was het begin van systeemtest ‘Gouwe Knal’.

Op 27 november 2025 vond deze jaarlijkse systeemtest van Veiligheidsregio Hollands Midden plaats. Dit jaar draaide de oefening onder de naam ‘Gouwe Knal’, met een realistisch en complex scenario in Waddinxveen en parallelle inzet op het VRHM-hoofdkantoor in Leiden-Zuid.

Een systeemtest is een grootschalige crisis­oefening waarin alle lagen van de crisisorganisatie — van CoPI tot en met het beleidsteam — tegelijk worden geactiveerd. Het ene jaar betreft dat een GRIP 3, het andere jaar een GRIP 4 incident. Het doel is om onder realistische omstandigheden te toetsen of processen, samenwerking en besluitvorming in de crisisketen goed werken.

Aanvaring

Om 07.30 uur kwam de eerste melding binnen op de meldkamer: bewoners hoorden een harde knal bij de Hefbrug in Waddinxveen. Een tankschip beladen met Tetrahydrothiofeen was tegen de brug gevaren. Het gevolg was een opeenstapeling van problemen: een stremming op de Gouwe, met grote impact op de A12, N11 en omliggende bruggen en er was direct sprake van een sterke zwavelachtige geur (‘rotte eieren’) in een groot gebied. Er bevonden zich bovendien kwetsbare groepen in het effectgebied, waaronder de rondvaartboot van Avifauna (met 70 opvarenden), twee in de file vaststaande schoolbussen (54 personen) en de bewoners van de zorginstellingen Souburgh en Lara Zorg.

Voor de gemeentelijke organisatie was het al snel zaak op te schalen. Het Gemeentelijk Beleidsteam (GBT) werkte vanuit het gemeentehuis van Waddinxveen, terwijl in Leiden-Zuid het Regionaal Operationeel Team (ROT) volop draaide.

Juiste keuzes

Rogier van Voorden (VRHM) was tijdens de systeemtest communicatieadviseur CoPI (Commando Plaats Incident) op VRHM-locatie Leiden-Zuid. Volgens hem is de systeemtest ‘meer dan een verplichte jaarlijkse toets’. “Het is dé kans om onder realistische omstandigheden te ontdekken hoe de keten samenwerkt, hoe besluitvorming loopt en waar de crisisteams elkaar moeten vinden. Want grote incidenten komen gelukkig maar heel weinig voor. De laatste GRIP 3 was na het treinongeval in Voorschoten. Juist daarom moeten we ze oefenen, met meerdere crisisteams tegelijk. Je ziet dan meteen: wanneer is wie in overleg, wanneer is informatie beschikbaar, wie heeft welke bevoegdheden? Dat is ontzettend leerzaam.”

Bijzonder aan dit scenario was dat er lang onzekerheid was over de gevaarlijke stof die was vrijgekomen, ofwel de rol van de ‘blauwe kegel’ op het schip. Daarom was het de vraag of een NL-Alert nodig was, en wat de risico’s waren voor zowel inwoners als hulpverleners. Ook de mogelijke instabiliteit van de Hefbrug speelde mee.

De tijdsdruk zorgde ervoor dat er snel keuzes gemaakt moesten worden. Rogier: “We hebben heel vroeg al een NL-Alert verstuurd, nog vóór het eerste crisisoverleg. Dat was belangrijk om inwoners direct te informeren. Je wilt immers geen minuten verliezen wanneer de dreiging groot is.”

Gedeelde alertheid

De systeemtest werd zoals gebruikelijk beoordeeld door externe waarnemers. Zij toetsten niet alleen op aanrijtijden en formele criteria, maar ook op de kwaliteit van de besluitvorming. “Natuurlijk wordt er dan gekeken naar timing”, zegt Rogier. “Maar wij vinden minstens zo belangrijk hoe besluiten tot stand komen: is er goed afgestemd, zijn belangen gedeeld, wordt informatie veilig en duidelijk uitgewisseld? Soms is een iets latere aankomsttijd minder relevant dan een beter doordachte beslissing.”

Binnen het CoPI vlak bij het incident viel wat hem betreft vooral de goede samenwerking en gedeelde alertheid op. Rogier: “Dat de oefening al om 07.30 uur begon, maakte het dit keer extra realistisch en vroeg direct volledige focus. Nou, die was er.” Bovendien ging de samenwerking in het CoPI goed, zo zag hij. “Daarbij was er steeds voldoende aandacht voor elkaars belangen.”

Rapportage

De bevindingen uit ‘Gouwe Knal’ worden verwerkt in een rapportage. Daarin bekijkt VRHM wat er (nog) beter kan, zoals verbeteringen in de informatievoorziening, de afstemming tussen gemeentelijke en regionale crisisteams, de snelheid en de zorgvuldigheid van de besluitvorming. Rogier: “Uiteindelijk gaat het erom dat we als één systeem blijven leren. Niet om te slagen of te zakken, maar om samen beter voorbereid te zijn op echte incidenten.”

Evert Jan Nieuwenhuis, burgemeester Waddinxveen:

‘We hebben het met elkaar gedaan’

“Deze oefening heeft me opnieuw laten zien hoe complex een noodsituatie kan aanvoelen, zelfs als het om een simulatie gaat. Je ziet hoe snel informatie zich opstapelt en hoe belangrijk het is dat we werken vanuit rust en duidelijkheid. Iedereen heeft een eigen rol en tegelijkertijd is het van groot belang dat we in onderlinge verbondenheid en samenhang ons werk doen. Het bevestigt voor mij dat oefenen geen luxe is, maar een verantwoordelijkheid. Als de nood echt aan de man is, moeten we er staan.”

Leerzaam

“Tijdens de test werd ik al heel snel geconfronteerd met iets heel praktisch: als de Hefbrug echt dicht zou zijn, kom ik vanuit huis niet zomaar bij het gemeentehuis. Dat klinkt misschien eenvoudig, maar in een crisis telt zoiets gelijk mee. Dat soort ervaringen maken zo’n oefening ontzettend leerzaam.”

Creativiteit

“Wat ik merkte, is dat het in het begin niet meteen spontaan verliep. Iedereen wil het natuurlijk heel netjes volgens het boekje doen. Maar na een tijdje zie je dat mensen loskomen en dat er meer creativiteit ontstaat. Dan komt de echte samenwerking op gang. Het formele moment van bijvoorbeeld een GBT-vergadering is belangrijk, maar het snelle overlegje tussendoor net zo goed. En als er daadwerkelijk een crisis is, zal het ook zo gaan, verwacht ik.”

Schakelen en aanpassen

“De oefening overvalt je toch een beetje, zoals een echte crisis dat ook zou doen en dat is juist goed. Zo bleek er een extern voorzitter van het GBT te zijn, dat had ik niet direct verwacht. Dat vroeg even schakelen en me aanpassen. Achteraf kijk ik daar wel goed op terug. Je moet goed op je eigen rol als burgemeester blijven letten, maar het feit dat ik niet zelf voor hoefde te zitten, gaf me wel meer ruimte om me te richten op de bestuurlijke keuzes die voorlagen.”

Waardevolle oefening

“Al met al kijk ik terug op een waardevolle oefening. Natuurlijk kunnen er dingen anders en beter. Maar hoe dan ook, zo’n ervaring helpt ons om vertrouwen op te bouwen. We hebben het met elkaar gedaan. Iedereen droeg zijn stukje bij en moest schakelen. Hier leren we van met elkaar. En nu kan ik wel zeggen: we zijn als organisatie sterker en beter voorbereid voor als het echt nodig is. Veel dank ook aan de medewerkers van onze veiligheidsregio en andere externen die meewerkten aan deze systeemtest. Mede dankzij jullie inzet verliep het soepel. En nu maar hopen dat de Hefbrug niet ècht geraakt wordt; daar zit werkelijk niemand op te wachten!”